Devletler

Ahamenidler (Persler) (MÖ:550-330)

M. Ö. Altıncı yüzyılın ikinci yarısından itibaren 50 yıllık bir sürede Eskiçağ dünyasının gördüğü en geniş sınırlara sahip ilk devleti olan Ahamenidler tarihçiler tarafından kabul edilmiş üç Pers imparatorluğunun ilki ve en büyüğüdür.

Adını hanedanın kurucusu Ahamenes’ten alan imparatorluk, Kuzey Yunanistan’dan Kuzey Hindistan’a kadar bütün Yakındoğu’yu ve Mısır’ı hakimiyet altına alarak, bugün Orta Asya olarak adlandırılan coğrafyaya kadar genişlemiştir.
Çeşitli kaynaklarda Parsalar, Parsualar, Farslar gibi çeşitli adlarda anılan Persler, M.Ö. II. Binde Hazar Denizi’nin güneyine ilerleyen Hint-İranlı büyük göç dalgasıyla gelen kafilelerin içindeyken M. Ö. 1850’lerde onlardan ayrılarak Urmiye Gölü’nün batısına yerleşmişlerdir.

Ahamenid adından ziyade Pers adıyla anılan bu devletin çekirdek topraklarını, Zağros dağlarının güneyinde yer alan, tarihi adıyla Persia, günümüzdeki adıyla Fars eyaleti oluşturmaktadır. Büyük göçle Urmiye gölünün batısına yerleşen Orta Asya kökenli bu çoban topluluklar, M.Ö. 9. Yüzyılın sonlarından itibaren Assurluların da baskısıyla Zağros Dağlarından inerek, Elamın merkezi olan Susa’nın kuzeydoğusundaki Anşan bölgesine yüzyıllar süren bir sızışla yerleşmişlerdir. Bölgeye de eski yurtlarının adına izafeten Parşamaş veya Parşumaş adını vermişlerdir. Ancak burada da Medlere tabi olmak zorunda kalmışlardır.

M.Ö.700’lerde başlarında, daha sonraki Pers hükümdarlarının atası kabul edilen, Prens Akamenid’in bulunduğu Perslerin, M.Ö. 692 yılında Dicle kıyısında bulanan Habule Savaşı’nda Assur’a karşı Elamlıları desteklediği görülmektedir. Sonuçsuz kalan bu savaştan sonra M.Ö. 675 yılında Akamenid’in oğlu Teispes’in Perslerin başına geçtiği görülür. Teispes (M.Ö. 675-640), ülke topraklarına Anşan bölgesini katarak genişletmiş ve kendisini Anşan-Parşumaş kralı ilan etmiştir.

Kuruluş döneminde Perslerin en büyük rakibi Medler’dir. Çünkü Elamlar, hem iç karışıklıklarla hem de Deniz ülkelerinden gelen saldırılarla uğraşmaktadır. Assur Devletinin keyfini ise Kafkaslardan inen Kimmerler kaçırmaktadır.

Kimmerlerle ittifak kuran Med Kralı Fravartish, Kimmerleri Assur üzerine yönlendirirken, kendisi Parşumaş’a kadar ilerlemiştir. Kral Fravartish, Pers Kralı Teispes’i hakimiyeti altına almayı başarmış ancak Fravartish’in Asurlularla giriştiği mücadelede ölmesi üzerine bu durum uzun sürmemiştir.

Fravartish’in ölümünden sonra Med krallığı, İskitlerin istilasına uğramış fırsattan yararlanan Teispes, ülkesini Persepolis’e kadar genişletmiştir.

Teispes’den sonra büyük oğlu Ariaramna, Büyük Kral unvanıyla, Pers krallığının hükümdarı olurken küçük oğlu Kyros I ise Parsumaş kralı olmuştur.

Asur kralı Asurbanipal, Elam’ı istila edince, Kyros I, hem ülkesinin istilasını engellemek hem de Assurbanipal’e bağlılığını göstermek amacıyla büyük oğlunu Assur’a rehine olarak göndermiştir.

Med kralı Kyaksares, İskitlerle giriştiği mücadeleden başarıyla çıkıp iç karışıklıkları giderdikten sonra güneye yönelmiş, hâkimiyeti altına aldığı Pers bölgesinin yönetimini Kyros I’in oğlu Kambyses I’e vermiştir. Böylece Persler yeniden Medlerin egemenliği altına girmiştir.

Parsumaş’ın başına geçen Kambyses I, idaresini kurduktan sonra Med kralı Astyages’ın kızı ile evlenerek Medlerce hakir görülen sosyal statüsünü değiştirmiştir. İran’da devrinin en büyük bir imparatorluğunu kuracak olan adının anlamı Eski Pers dilinde güneş anlamına gelen Kyros II, Pers kralı Kambyses ve Lidya Kralı Alyattes’in kızı Aryenis ile Med Kralı Astyages’ten olma Mandane’nin oğludur.

 

Leave a Reply

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir