Celâyirliler (1340-1431) İran’ın batısı ile Kuzey Irak’ta hüküm süren Moğol hânedanı.

Celâyirliler (1340-1431) İran’ın batısı ile Kuzey Irak’ta hüküm süren Moğol hânedanı.

12 Eylül 2019 0 Yazar: admin

Hânedana adını veren Celâyir büyük bir Moğol kabilesidir. Bu kabile Moğolistan’ın doğusunda Onon ırmağı kıyılarında ve Moğolistan’ın merkezi Karakorum civarında göçebe olarak yaşıyordu. X. yüzyılda Hıtaylar’ın saldırılarına uğrayan Celâyirliler zayıfladılar. Ancak bir müddet sonra toparlanarak Cengiz Han’ın kabilesi olan Kıyâtlar’a saldırıp kayıp verdirmelerine rağmen Cengiz Han’ın atalarından Kaydu’nun şiddetle karşılık vermesinden sonra onlarla anlaşmışlar ve daima dost ve müttefik kalmışlardır.

Celâyirliler, Cengiz Han’ın seferlerine yardımcı kuvvet olarak katılıp onun cephelerde galip gelmesine yardımcı olmuşlardır. Meselâ Cengiz’in Çin seferinde ordunun sol kanat kumandanı olup Çin’in kuzey kısımlarının ele geçirilmesinde büyük yararlık gösteren, Cengiz’in gelişen olaylar sebebiyle Çin’den ayrılarak Türkistan ve Mâverâünnehir seferlerine çıktığı sırada kendisine Çin’de vekâlet edip ordusunu idare eden Moğol kumandanı Mukalı Noyan, Celâyirliler’in Cât kabilesi reislerindendi. Bunun oğulları da sonraları yine devlet hizmetinde önemli mevkilerde bulunmuşlardır.

Cengiz Han Moğol, Türk, Tibetli vb. kavimlerin boylarını dağıtarak kendi aslî kuvvetleriyle karıştırıp meydana getirdiği yeni ordu birliklerine Celâyirliler’i de dahil etmişti. Bu sebeple Celâyirliler Moğolistan, Çin, Türkistan, Mâverâünnehir ve Kıpçak bölgesine kadar çeşitli sahalara dağılmışlar, bir kısmı da İlhanlılar’ın maiyetinde İran ve Irak’a kadar yayılmışlardır.

İçinde yaşadıkları kavimlere göre nüfus bakımından daha az olmaları, coğrafî yerleşmeye göre Moğol kalmalarını da zorlaştırmıştır. Moğolistan’da kalanların dışında Çin’dekiler Çinlileşiyor, Türkistan, Kıpçak, İran ve Irak’takilerin büyük bir bölümü dinin de tesiriyle Türkler’in içerisinde benliklerini kaybediyorlardı. Çağatay ve Timur’un kumandanlarıyla İlhanlılar’ın devlet idaresinde önemli mevkilerde bulunan Celâyirliler’in sayısı bir hayli kabarıktır. İlhanlı Devleti’ne hizmet eden Celâyirliler’in en meşhurları ise Hülâgû ile Bağdat’a giren ve Suriye seferine katılan İlkân Noyan ile Geyhatu zamanında beylerbeyilik yapan oğlu Ak Boğa ve bunun Gāzân Han ve Olcaytu zamanında valilik yapan oğlu Emîr Hüseyin’dir.

İlhanlı Hükümdarı Ebû Saîd Bahadır Han’ın ölümüyle başlayan taht kavgaları sırasında bağımsız bir devlet kurmak için fırsat bekleyen Emîr Hüseyin’in oğlu Hasan, önce şehzadelerden Muhammed’i destekleyerek onun ilhan olmasını sağladı; ancak şehzadeler arasındaki kanlı mücadeleleri kışkırtmaktan da geri durmadı. Bu karışıklıklardan faydalanarak büyük dedesi İlkân’a nisbetle İlkânlılar, kabilesine nisbetle de Celâyirliler adıyla anılan bağımsız bir devlet kurdu (1340). Emîr Çoban’ın torunu Şeyh Hasan’la karıştırılmaması için kendisi daha ziyade Hasan-ı Büzürg diye anılmıştır.Yazının devamı.