Feth Ali Şah (1797-1834) Kaçar hükümdarı

Feth Ali Şah (1797-1834) Kaçar hükümdarı

13 Eylül 2019 0 Yazar: admin

1771’de doğdu. Asıl adı Baba Han olup İran’da hüküm süren Kaçar hânedanının kurucusu Ağa Muhammed Şah’ın kardeşi Hüseyin Kulı Hân-ı Cihânsûz’un oğludur. Amcası Muhammed Şah çocuğu olmadığı için onu veliaht tayin etti ve Fars, Kirman, Yezd eyaletlerine vali olarak gönderdi. Baba Han amcası öldürülünce Fars’tan Tahran’a geldi ve Feth Ali Şah adıyla hükümdarlığını ilân etti. Tahta çıkmasında en yakın desteği, ordunun büyük bir kısmına hâkim olan Hacı İbrâhim Han’dan görmüştü. Önce 1801’de Horasan hanlarını kendine bağlayarak saltanatını sağlamlaştıran Feth Ali Şah çok geçmeden İngiltere, Fransa ve Rusya’nın at oynattıkları bir rekabet alanına dönüşen İran’da bazan bunlardan birine, bazan da diğerine dayanmak suretiyle varlığını devam ettirir hale geldi. Bu rekabetten, Fransa ve Rusya’nın emellerinin gerçekleşmesini önlemek ve kendileri için büyük bir tehlike olarak gördükleri Afganlılar’ı İran’ın kontrolü altında tutabilmek için büyük çaba harcayan İngiltere kârlı çıktı. 1801’de İngiltere ile İran arasında siyasî ve ticarî bir antlaşma imzalandı; buna göre Feth Ali Şah Afganlılar’a baskı yaparak onların İngiliz hâkimiyetindeki topraklara saldırmalarını önleyecek, buna karşılık İngilizler de İran ordusuna gerekli silâh ve teçhizatı sağlayacaklardı. 1802’de Hacı Halil Han idaresinde Bombay’a bir sefâret heyeti gönderen Feth Ali Şah o sırada İran’da bulunan bütün Fransız tebaasını sınır dışı etti. Bu arada tacını ve tahtını borçlu olduğu Hacı İbrâhim Han’ı bütün aile fertleriyle birlikte ortadan kaldırdı.

1803’te, taht davasında bulunan kardeşi Horasan Valisi Hüseyin Kulı Han ile Nâdir Mirza’nın ayaklanmalarını bastırdıktan sonra, ülkesi Rusya tarafından işgal edilen Gürcü prenslerinden Aleksandr’ın teşvikiyle Rusya’dan girdiği Gürcü topraklarından çıkmasını istedi; isteğinin geri çevrilmesi üzerine de 1804’te Rusya’ya savaş ilân etti. Veliaht Abbas Mirza kumandasındaki İran ordusu Ruslar’la aralıklı olarak yaklaşık sekiz yıl çarpıştı. 1805’te zor durumda kalan Feth Ali Şah, 1801’de yapılan antlaşmaya dayanarak İngilizler’den yardım istediyse de onlar Napolyon’a karşı Ruslar’la yaptıkları ittifak yüzünden olumlu cevap vermekten kaçındılar. Bu durumdan faydalanan Napolyon, İran’a İngiliz ve Ruslar’a karşı askerî bir ittifak yapma teklifinde bulundu ve her türlü silâh ve teçhizatı sağlayacağını vaad etti. Feth Ali Şah Ruslar’ın ilerlemesi karşısında bu teklifi kabul etmek zorunda kaldı ve 1807’de Finkenstein’da imzalanan antlaşmaya göre İngilizler’le yapılan 1801 antlaşmasını tanımayacağını, onlarla siyasî ve ticarî ilişkilerini keseceğini, Afganlılar’ı Fransızlar’ın ülkelerinden geçmesine izin vermeleri için zorlayacağını ve Fransız denizcilerine limanlarını açacağını taahhüt etti. Fransa ise Ruslar’a karşı İranlılar’la birlikte savaşacak ve ordularını da yetiştirecekti. Aynı yıl bu amaçla Gardane adında bir generalin yönetimi altında yetmiş kişilik bir Fransız subay grubu İran’a geldi. Bu arada Osmanlı topraklarından ve İran üzerinden Hindistan’a gidiş yolları incelendi. Ancak çok geçmeden Napolyon’un Ruslar’la, bir İran-Rus savaşı sırasında Fransızlar’ın İran’a yardım etmeyecekleri hususunda antlaşması bu çalışmayı durdurdu. Bu vaziyeti değerlendiren Ruslar’ın derhal Nahcıvan ve Erivan’ı kuşatmalarının ardından bir Hint birliğinin eşliğinde İran körfezindeki Bûşehr’e gelen İngiltere temsilcisi Sir John Malcolm Feth Ali Şah’la temas kurmak istedi; ancak şahla görüşemeyerek Hindistan’a döndü. Yerine Sir Harford Jones geldi ve Fransızlar aleyhine yoğun bir faaliyete geçerek İran’a Ruslar’la savaştığı sürece 160.000 tümen veya 120.000 sterlin yardımda bulunmayı ve orduyu da kendilerinin yetiştirmesini teklif etti. III. George’un şaha gönderdiği elmas da etkisini gösterdi ve Fransız generali Gardane İran’dan sınır dışı edildi. 1809’da ön hazırlıkları yapılan antlaşmayı imzalamak üzere 1810’da Sir John Malcolm bir heyetle birlikte tekrar İran’a geldi; buna karşılık İran da Hacı Mirza Ebü’l-Hasan idaresinde bir sefâret heyeti gönderdi. Ancak daha antlaşma imzalanmadan Abbas Mirza kumandasındaki İran ordusu Ruslar tarafından Aras civarındaki Aslanduz mevkiinde ağır bir yenilgiye uğratıldı. 24 Kasım 1813’te Rusya ile Gülistan Antlaşması’nı imzalamak zorunda kalan İran Bakü, Şirvan, Şeki, Karabağ dolaylarını Ruslar’ın yönetimine bırakıyor, Gürcistan ve Dağıstan üzerindeki iddialarından da vazgeçiyordu. Ayrıca Ruslar Hazar denizinde donanma bulunduracak, Rus tâcirlerine vergi kolaylıkları tanınacaktı. Çarın bu antlaşma ile İran’daki etkilerini ortadan kaldırmayı hedeflediğini anlayan İngilizler, her türlü yardımda bulunacaklarını vaad ederek Feth Ali Şah’ı Ruslar’la yeni bir savaşa girmesi için kışkırtmaya başladılar; bir taraftan da daha önce hazırlanmış olan antlaşma metnini esas tutarak yeni bir metin kaleme aldılar. 1814’te imzalanan antlaşmaya göre İran Hindistan’a saldıracak bir ordunun sınırlarından geçmesine engel olacak, kendi topraklarına yapılacak bir saldırıda ise İngiltere ile ortak hareket edecekti. Britanya hükümeti buna karşılık 200.000 tümen veya 150.000 sterlin ödeyecek, ancak bu para İngiliz sefirinin gözetimi altında harcanacaktı. Ayrıca İngilizler ordunun yetiştirilmesine de yardım edecek ve malî yardımda bulunacaklardı. Bu antlaşma İran’ın dış siyasetini tamamıyla İngiltere’ye bağlıyordu. Üç yıl sonra Ruslar, İran üzerindeki İngiliz etkisini ortadan kaldırmak ve Feth Ali Şah’ı Türkler’e karşı yanlarına çekebilmek için bir antlaşma yapmak üzere General Yermulof başkanlığında bir heyeti Tahran’a gönderdilerse de kendilerine karşı yeni bir savaşa hazırlanan şah yapılan teklifleri kabul etmedi.Yazının devamı.